Oturmadan Ayağa Kalkma (Sit-to-Stand) Hareketinin Belirleyicileri Nelerdir? -1

Oturmadan ayağa kalkma (STS) aktivitesi insanların çok sık kullandığı bir aktivitedir. Oturma pozisyonundan ayağa kalkma pozisyonuna geçebilme yeteneği çok önemlidir; yaşlı insanlar bu basit aktiviteyi gerçekleştiremediklerinde, günlük yaşam aktivitelerinde (GYA) mobilite ve fonksiyon azalır, nihayetinde bakım evine yerleştirilebilirler. STS hareketini gerçekleştiremeyen yaşlı ve engelli bireylerdeki değişiklikler, STS hareketinin belirleyicileri ile yakından ilişkilidir.

Konu ile ilgili literatür ne diyor?
Roebroeck ve ark. STS hareketini, oturma pozisyonundan ayağa kalkmaya geçerken vücut kütle merkezinin yukarı hareketi olarak tanımlamıştır. Vander Linden ve ark. ise STS hareketini, vücut kütle merkezinin stabil bir pozisyondan, bacakların ekstansiyona geldiği daha az stabil pozisyona geçerken geçiş gösteren dik duruş postürü olarak tanımlanmıştır.


STS hareketi aynı zamanda fazlara bölünmüş, kinematik veya kinetik değişkenler ile de açıklanır. Schenkman ve ark. 4 faz süren bir tanımlama yapmışlardır. Faz 1 (fleksiyon momentum fazı) hareketin başlatılması ile başlar, kalça koltuktan kalkmadan hemen öncesinde sona erer. Faz 2 (momentum transfer fazı), kalça kalktığında başlar ve maksimum ayak bileği dorsifleksiyonu kazanıldığında sona erer. Faz 3 (ekstansiyon fazı), maksimum dorsifleksiyon kazanıldıktan hemen sonra başlar ve kalça, bacaka ve gövde ilk ekstansiyona geldiğinde sona erer. Faz 4 (stabilizasyon fazı) kalça ekstansiyonuna erişildiğinde başlar ve stabilizasyon ile ilgili tüm hareketler tamamlandığında sona erer.

STS hareketi klinik testlerde sıklıkla kullanılır. Bu testlerde STS sonuçlarının ölçümü, kuvvet düzlemleri, video analiz, optoelektronik sistemler, gonyometre ve akselerometre kullanılarak yapılabilir.

Konu ile ilgili yapılan bir başka çalışma STS belirleyicilerini belirlemek, çeşitlerini ve STS hareketi üzerindeki etkilerini tanımlamayı amaçlamıştır.Çalışmaya göre STS hareketinin belirleyicileri aşağıda sunulmuştur:

STS Hareketi Belirleyicileri

Sandalye ile ilişkili belirleyiciler
Literatür sandalyenin STS performansı üzerinde etkili olduğunu bildirmiştir (örn : sandalye yüksekliği STS hareketini imkansız hale getirebilir). Bir çok çalışma koltuk yüksekliğini incelerken bir kaç taneside kolçak pozisyonunu, kol desteği (kolçak) kullanımını, sandalye çeşidini incelemiştir.

Koltuk yüksekliği: Koltuk yüksekliğini azaltmak bu hareketi zorlaştırmaktadır. Yaşlı insanların bu harekette başarılı olması için gerekli olan minimum yükseklik, alt bacak uzunluğunun %120’si kadar olmalıdır. Alçak koltuk, ayağa kalkmak ve stabilizasyon sağlamak için kalça açısal hızında bir artışa sebep olmaktadır. Sağlıklı genç bireylerde, koltuk yüksekliğini, diz yüksekliğinin %115-%65 oranında alçaltmak, ayağa kalkarken gerekli olan gövde fleksiyonu açısal hızını %100 artırmaktadır.

Alçak koltuk yüksekliği, gövde, diz ve ayak bileğinde açısal değişikliğe sebep olur. Koltuk yüksekliğini değiştirmek, kalça ve dizde ihtiyaç duyulan maksimum momenti etkiler. Koltuk yüksekliğindeki değişiklik, vücudun biyomekanik ihtiyaçlarını değiştirebilir (örn : vücut kütle merkezini daha büyük mesafede hareket ettirmek) yada bozulmuş bir stratejiye (örn : bozulmuş bir stabilizasyon stratejisi) sebep olabilir.


Kol desteği: El pozisyonu, kol desteği yüksekliği ve açığa çıkarılan momentler bu parametre ile ilişkili sorunlardan bir kaçıdır.

Kol desteği kullanmak, diz ve kalçada oluşan momentleri düşürür. Burdett ve ark. kol desteği kullanırken oluşan kol eklem açılarındaki değişikliğin sağlıklı bireylerde bir fark oluşturmadığını bulmuştur.

Sandalye çeşidi: Bir çalışmada koltuk sırt desteğinin arkaya yaylanması, vücut kütle merkezini arkaya alması nedeni ile negatif etkiye sebep olabileceği önerilmiştir. Ejektör mekanizmasının kullanılması diz ve ayak bileği momentlerinde bir fark yaratmamıştır.

Koltuk arkalığı: Arkalık kullanımının STS performansına etkisini araştıran bir çalışmaya rastlanmamıştır.

Özet

Bu çalışmada, oturmadan ayağa kalkma hareketinin belirleyecileri hakkında kapsamlı bilgilere yer verilmektedir.

Oturmadan Ayağa Kalkma (Sit-to-Stand) Hareketinin Belirleyicileri Nelerdir? -1