Kas-İskelet Sistemi Ağrısı ile Uyku Bozukluğu

Kas-iskelet sistemi ağrısı ile uyku bozukluğu arasındaki ilişki, uzun yıllardır sadece “ağrı uykuyu bozar” şeklinde açıklanıyordu. Ancak güncel bilimsel veriler, bu ilişkinin tek taraflı bir sebep–sonuç mekanizması olmadığını, aksine ikisi arasında karmaşık, iki yönlü (bidirectional) bir döngü bulunduğunu göstermektedir.
Kötü uyku ağrı duyarlılığını artırırken, kronik ağrı da uyku kalitesini ve sürekliliğini bozarak döngünün devam etmesine katkıda bulunur.

Bu yazıda, fizyoterapistler için bu mekanizmanın nasıl işlediğini ve klinik pratikte neden kritik olduğunu özetliyoruz.

1. Uykusuzluğun Ağrı Mekanizmalarını Etkilemesi (Uyku → Ağrı)

Kronik uyku yoksunluğu, sinir sisteminin ağrı işleme süreçlerinde belirgin değişikliklere yol açar. Araştırmalar, kötü uykunun ağrıyı sadece “daha zor tolere edilir hale getirmediğini”, aynı zamanda biyolojik olarak ağrı eşiğini düşürdüğünü göstermektedir.

Merkezi duyarlılaşma ve hiperaljezi

Uyku bozukluğu, merkezi sinir sisteminde “genelleşmiş hassasiyet artışı” yaratarak central sensitization mekanizmasını tetikler. Bunun sonucu olarak bireylerde:

• Ağrılı uyaranlara aşırı hassasiyet (hiperaljezi)
• Normalde ağrı oluşturmayan uyaranlara karşı ağrı algısı (allodini)

görülebilir.

Ağrı inhibitör yollarının zayıflaması

İyi uyku, inen ağrı modülasyon sisteminin sağlıklı çalışmasını destekler. Uykusuzluk:

• İnhibitör yolları zayıflatır,
• Ağrı sinyallerinin baskılanmasını zorlaştırır,
• Ağrı şiddetinin “kontrolden çıkmış” gibi hissedilmesine neden olabilir.

Artmış nosiseptif duyarlılık

Uyku sürekliliğinin bozulması, nosiseptif sistemin duyarlılığını artırır. Bu nedenle:

• Kötü uyku, kronik ağrı gelişimi için bir risk faktörü olarak tanımlanmıştır.

2. Ağrının Uyku Yapısını Bozması (Ağrı → Uyku)

Kronik kas-iskelet sistemi ağrısı olan bireyler, genel popülasyona göre çok daha yüksek oranda uykuya dalma, sürdürme ve uyku verimliliği problemleri bildirir.

Uykuya dalma süresinin uzaması ve sık uyanmalar

Ağrı, uykunun hem başlangıcını hem de devamını etkiler. Örneğin:

• Bel ve boyun ağrısı olan kişilerde uykuya dalma süresinin uzadığı,
• Omurga ağrısı olan bireylerin %53’ünde uyku disfonksiyonu görüldüğü bildirilmiştir.

Ağrı ile insomnia arasındaki yüksek komorbidite

İnsomnia:

• Bel ağrısı
• Boyun ağrısı
• Diz osteoartriti
• Omuz ağrısı

gibi birçok durumla birlikte yüksek oranda görülmektedir.

Bu durum, hem ağrının hem de uykusuzluğun ortak fizyopatolojik mekanizmalara sahip olduğunu düşündürmektedir.

3. Ortak Beyin Ağları ve Duygusal Düzenleme

Ağrı ve uyku ilişkisini güçlendiren başka bir bileşen de duygusal düzenleme mekanizmalarıdır.

Nörolojik örtüşme

Uyku ve duygu düzenlemeden sorumlu beyin bölgeleri, ağrı işleme alanlarıyla büyük ölçüde örtüşür:

• Amigdala
• Ön singulat korteks
• İnsula
• Medial prefrontal korteks

Bu nedenle, uykudaki bozulmalar sadece fiziksel süreci değil, duygusal tepkileri ve ağrı algısını da doğrudan etkiler.

Korku, anksiyete ve katastrofik düşünce döngüsü

Kötü uyku:

• Korku temelli sinir ağlarında aşırı aktivasyon yaratır,
• Bilişsel kontrol ağlarını zayıflatır,
• Anksiyeteyi artırır.

Artan anksiyete ise hem uyku hem de ağrı ile ilgili felaketleştirici düşünceleri güçlendirerek kırılması zor bir kısır döngü yaratır.

Uyku ve ağrı arasında geri besleme döngüsü

Ağrı → Uyku bozulur → Uyku bozulunca ağrı artar → Artan ağrı tekrar uykuyu bozar.

Bu döngü, tedavi edilmediği sürece kendi kendini besleyen bir mekanizmaya dönüşür.

4. Klinik Önemi: Neden Yalnızca Ağrıya Müdahale Yetmez?

Birçok hastada dikkat çeken bir bulgu:
Ağrı azalsa bile uyku bozukluğu devam edebilir.

Bu durum şunu gösterir:

• Uyku, sadece ağrının bir “belirtisi” değildir.
• Tek başına yaşam kalitesi kaybının bağımsız bir belirleyicisidir.
• Uykunun bozuk kalması, ağrının yeniden alevlenmesi için bir risk faktörüdür.

Kısacası: Uykuyu düzeltmeden kronik ağrı döngüsünü kıramayız.

Fizyoterapistlerin değerlendirme ve tedavi planlarında uyku kalitesini dikkate almaması, eksik kalmış bir yönetim planı anlamına gelir.

Metafor ile Açıklama: “Alarm ve Şarj Olmamış Beyin”

Bu ilişkiyi basit bir metaforla açıklayabiliriz:

• Ağrı, gürültülü bir alarm gibidir ve beyni uyanık tutar.
• Uykusuz bir beyin, bu alarmın sesini kısmakta zorlanır.
• Sonuç: Alarm (ağrı sinyalleri) olduğundan daha yüksek ve rahatsız edici algılanır.

Sonuç

Kronik kas-iskelet sistemi ağrısı ve uyku bozuklukları, birbirini besleyen kompleks bir döngü içinde işlemektedir. Bu nedenle fizyoterapistler için:

• Değerlendirmeye uyku kalitesi eklemek,
• Eğitim ve danışmanlıkta uyku hijyeni vurgulamak,
• Duygusal-fizyolojik bileşenleri birlikte ele almak

klinik sonuçları belirgin şekilde iyileştirebilir.

Bu iki yönlü ilişkiyi anlamak, modern fizyoterapide bütüncül ve kanıta dayalı yaklaşımın önemli bir parçasıdır.

Referans: Shepherd, et al. (2025). The Pain of Poor Sleep: A Clinician’s Guide to Assessingand Addressing Sleep Dysfunction in People With Musculoskeletal Pain Conditions. JOSPT https://doi.org/10.2519/josptopen.2025.0198